โบราณว่าไว้ หวานเป็นลม ขมเป็นยา ดอกบอระเพ็ด

บอระเพ็ด จัดเป็นไม้เถามีกิ่งก้านเลื่อยพันไปตามต้นไม้อื่น เถาขนาดใหญ่ มีปุ่มปมมากตามเถา ทุกส่วนมีรสขมมาก โดยเฉพาะส่วนที่เป็นเนื้อไม้ ใบเดี่ยว ลักษณะรูปหัวใจ ปลายแหลม โคนใบเว้า กว้างและยาว 6-10 ซม. ใบสีเขียวผิวใบเรียบเป็นมัน ออกเอกเป็นช่อตามเถา และที่ซอกใบ ดอกย่อยมีขนาดเล็กมาก ไม่มีกลีบดอก มีสีเหลืองจนถึงออกส้ม ผลเป็นผลสดลักษณะกลมสีเขียว

ดอกบอระเพ็ด หาดูได้ยากมาก บางครั้งถึงจะออกดอกแล้ว แต่เราก็สังเกตไม่ออกอีก เพราะดอกจะไม่มีกลิ่น เป็นลักษณะฐานดอกกลม ๆ แลกว่าจะออกดอกต้นบอระเพ็ดนั้นต้องสมบูรณ์และมีอายุมากจริง ๆ สังเกตให้ดี บอระเพ็ดจะออกเป็นช่อตามซอกใบ ออกเป็นกระจุกสีเหลือง ๆ มองตามซอกใบเห็นอะไรแปลกตาดูจนแน่ใจแล้วว่ามันไม่ใช่ใบบอระเพ็ด ให้คิดก่อนเลยว่านั่นคือดอกบอระเพ็ด ถ้าเห็นบอระเพ็ดออกดอกเมื่อไร อย่าลืมเก็บมาตากแดดทำเป็นสมุนไพร เพราะดอกบอระเพ็ดใช้ฆ่าพยาธิได้ดีนัก

เรื่องราวทางสมุนไพร

ตามต่างจังหวัดนิยมเอายางบอระเพ็ดมาทางตามหัวนมหรือจุกนม เพื่อให้เด็กหย่านม และเลิกติดจุกนม สุภาษิตไทยโบราณบอกไว้ว่า “หวานเป็นลม ขมเป็นยา” แล้วบอระเพ็ดที่ขมจนขึ้นชื่อจะมีสรรพคุณทางยาได้มากขนาดไหน ดอกบอระเพ็ดอาจจะมีสรรพคุณทางยาน้อยกว่าส่วนอื่น ๆ งานนี้ดอกบอระเพ็ดจึงไม่ใช่พระเอก แล้วอะไรเป็นพระเอกเรามาดูกัน

  • เถา : หั่นเถาบอระเพ็ดเป็นท่อนขนาด 1 นิ้ว ใช้ 3-5 ท่อน บดหรือปั่นกับเครื่องปั่นให้ละเอียด ต้มกับน้ำ รินเฉพาะน้ำ ค่อย ๆ ทาน เพราะขมมาก ๆ ใช้ดื่มเป็นยาแก้ไข้ ขับเหงื่อ แก้กระหายน้ำ แก้ร้อนใน หรือดื่มก่อนอาหารสักครึ่งชั่วโมงเพื่อเรียกน้ำย่อย เป็นยาขมช่วยให้เจริญอาหาร
  • ใบ : เลือกใบแก่ประมาณ 1-2 ใบ เคี้ยวให้ละเอียด แล้วคายทิ้ง เพื่อฆ่าเชื้อในช่องปาก แก้รำมะนาด และปวดฟัน ใช้ใบแก่ประมาณ 10-15 ใบ ต้มกับน้ำ ดื่มเพื่อฆ่าพยาธิต่าง ๆ ในลำไส้ โดยเฉพาะพยาธิไส้เดือน แก้ไข้ บำรุงน้ำดี แก้โรคในกระเพาะอาหาร เป็นยาเจริญอาหาร หรือจะขยำใบบอระเพ็ดกับน้ำสะอาดใช้อาบน้ำเพื่อแก้โรคผิวหนัง ดับพิษ ปวดแสบปวดร้อน ตำใบบอระเพ็ดประมาณ 2-3 ใบคั้นเอาแต่น้ำหยอดหูเพื่อฆ่าแมลงที่เข้าหู
  • ผล : ต้มกับน้ำดื่มเป็นยาแก้ไข้ แก้เสมหะเป็นพิษ

สรรพคุณน้อย ๆ ของดอกบอระเพ็ด

แม้งานนี้ดอกบอระเพ็ดจะไม่ใช่พระเอกก็ตาม แต่ก็ใช่ว่าจะไม่มีประโยชน์แต่อย่างใด ดอกบอระเพ็ดสีเหลือง ๆ มีรสขมพอตัว ต้มกับน้ำดื่มเป็นยาฆ่าพยาธิในช่องท้องได้ดีนัก ความขมน้อยกว่าจึงดื่มได้ง่ายกว่า ไม่เหมือนเถาบอระเพ็ดอันนั้นขมจนติดปาก เลยทีเดียว

ดอกบอระเพ็ดยังใช้ดื่มเป็นยาช่วยให้เจริญอาหารได้เช่นเดียวกัน บำรุงน้ำดี ช่วยเรียกน้ำย่อย หรือจะใช้ผสมน้ำอาบเพื่อแก้โรคผิวหนังก็ได้อีก เรียกว่ามีสรรพคุณเหมือนกันส่วนอื่น ๆ เพียงแต่ว่าออกฤทธิ์น้อยกว่า และมีข้อดีที่มีความขมน้อยกว่านั่นเอง

ชื่อ : ดอกบอระเพ็ด (Heart-leaved Moonseed)
ชื่อวิทยาศาสตร์ : Tinospora Crispa (L.) Miers ex Hook. F. et. Thoms.
วงศ์ : MEN ISPERMACEAE